تدریس مبتنی بر پروژه (PBL) چیست؟ راهنمای کامل یادگیری از طریق پروژه

در تدریس مبتنی بر پروژه، دانش‌آموز به جای حفظ کردن، پروژه‌ای واقعی اجرا می‌کند. سوال‌های محرک که شخص را وادار به کشف کند، مسیر یادگیری را مشخص می‌کند. دانش‌آموز در این مسیر هم دانش و هم مهارت کسب می‌کند. خروجی کار هم نمره نیست و در عوض مهارتی است که می‌تواند به دیگران ارائه دهد.

چرا دانش‌آموزان مطالب را حفظ می‌کنند ولی در دنیای واقعی نمی‌توانند از آن‌ها استفاده کنند؟ پاسخ را باید در شیوه تدریس جستجو کنید. تدریس مبتنی بر پروژه برای حل همین مشکل به وجود آمد. این روش دانش‌آموز را پشت میز نمی‌نشاند تا فقط گوش بدهد و حفظ کند. روش سنتی که خیلی از ما با آن بزرگ شده‌ایم به طور کلی عوض شده و دانش‌آموز خودش مامور کشف و تحقیق برای پیدا کردن پاسخ می‌شود.

ریشه این رویکرد به جان دیویی و مفهوم Learning by Doing برمی‌گردد. ویلیام کیلپاتریک هم در سال ۱۹۱۸ مقاله «روش پروژه» را منتشر کرد. او با این مقاله، آموزش پروژه محور را به شکل ساختارمند وارد ادبیات آموزشی کرد. آنچه امروز با این عنوان می‌شناسیم حاصل بیش از صد سال تکامل است. چارچوب مدرن آن را هم موسسه PBLWorks با عنوان Gold Standard PBL تدوین کرده است.

این مقاله برای معلمان مدارس، اساتید دانشگاه و مدرسان آنلاین است. حتی مدیران آموزشی و مدیران منابع انسانی سازمان‌ها هم مخاطب این راهنما هستند. اگر می‌خواهید بدانید تدریس چیست وقتی از مدل سخنرانی‌محور فاصله بگیرید، اینجا پاسختان را پیدا می‌کنید.

تدریس مبتنی بر پروژه چیست؟

تدریس مبتنی بر پروژه روشی است که معلم به جای انتقال مستقیم دانش، دانش‌آموز را درگیر اجرای پروژه‌ای واقعی می‌کند. دانش‌آموز در طول این پروژه با پرسش محرکی روبه‌رو می‌شود. سپس وارد پژوهش می‌شود، با هم‌گروهی‌هایش همکاری می‌کند و در نهایت محصول یا نتیجه ملموس تولید می‌کند که آن را به مخاطب واقعی ارائه می‌دهد.

این روش تدریس فعال با مدل سنتی سخنرانی‌محور تفاوت بنیادی دارد. در مدل سنتی، معلم حرف می‌زند و دانش‌آموز گوش می‌دهد. در تدریس مبتنی بر پروژه، نقش معلم از انتقال‌دهنده دانش به تفهیم‌گر تغییر می‌کند. این خوده دانش‌آموز است که سوال می‌پرسد، منابع پیدا می‌کند، اطلاعات را تحلیل می‌کند و به نتیجه می‌رسد.

یعنی یادگیری از طریق عمل اتفاق می‌افتد، نه از طریق حفظ کردن که مشکل خیلی از دانش‌آموزان امروزی است. چارچوب Gold Standard PBL هفت عنصر طراحی ضروری را تعریف کرده که شامل این موارد ی چون پرسش یا مسئله چالش‌برانگیز، پژوهش پایدار، اصالت، صدای دانش‌آموز و حق انتخاب، بازتاب، نقد و بازنگری و محصول عمومی می‌شود. این هفت عنصر مرجع اصلی معلمانی هستند که می‌خواهند پروژه‌های باکیفیت طراحی کنند.

مدت اجرای پروژه هم بسته به سطح و موضوع متفاوت است. دانش‌آموزان روی پروژه‌ای در بازه زمانی از چند هفته تا یک ترم کامل کار می‌کنند. رایج‌ترین بازه اجرا سه تا شش هفته است. در این مدت دانش‌آموز در کنار نمره‌ای که بابت فعالیتش می‌گیرد، مهارت‌هایی مثل تفکر انتقادی، حل مسئله، همکاری، ارتباط و خودراهبری را هم تمرین می‌کند. این‌ها مهارت‌هایی هستند که با عنوان مهارت‌های قرن ۲۱ می‌شناسیم.

PBL مخفف چیست؟

عبارت PBL مخفف Project‑Based Learning به معنای یادگیری مبتنی بر پروژه است. در این روش، دانش‌آموز با اجرای پروژه‌ای واقعی یاد می‌گیرد. معلم نقش تسهیل‌گر دارد و دانش‌آموز مسیر یادگیری را خودش طی می‌کند. خروجی نهایی هم محصولی قابل ارائه است که کمی‌ بالاتر در خصوص آن مفصل صحبت کرده‌ایم.

نکته مهمی که خیلی از معلمان با آن اشتباه می‌گیرند، تفاوت PBL با PrBL است. PrBL مخفف Problem‑Based Learning یا روش تدریس مسئله محور است. این دو روش شبیه به نظر می‌رسند ولی تفاوت اساسی دارند. در PBL دانش‌آموز پروژه‌ای اجرا می‌کند و محصولی ملموس تولید می‌کند. در PrBL دانش‌آموز مسئله‌ای حل می‌کند و خروجی کار راه‌حل است و به محصولی ختم نمی‌شود.

برای درک بهتر، مثالی در نظر بگیرید. در PBL معلم علوم از دانش‌آموزان می‌خواهد ماکت تصفیه‌خانه آب بسازند. دانش‌آموزان تحقیق کرده، طراحی می‌کنند و محصول نهایی را ارائه می‌دهند. اما در PrBL همان معلم مسئله آلودگی آب منطقه را مطرح می‌کند. دانش‌آموزان داده جمع می‌کنند، تحلیل می‌کنند و راه‌حل پیشنهاد می‌دهند. هر دو روش تدریس فعال هستند. هر دو یادگیرنده‌محور هستند، اما محور و خروجی‌شان متفاوت است.

تفاوت آموزش پروژه محور با تدریس سنتی (جدول مقایسه)

آموزش پروژه محور و تدریس سنتی در چهار محور اساسی با هم تفاوت دارند که عبارتند از مرکز کلاس، نوع فعالیت دانش‌آموز، شیوه ارزشیابی و خروجی نهایی. درک این تفاوت‌ها به معلمان کمک می‌کند تصمیم بگیرند کدام رویکرد برای هدف آموزشی‌شان مناسب‌تر است.

در تدریس سنتی، معلم در مرکز کلاس و البته توجه قرار دارد. او توضیح می‌دهد و دانش‌آموز گوش می‌دهد. سپس دانش‌آموز مطالب را حفظ می‌کند و در آزمون پایانی همان را به معلم‌اش پس می‌دهد. این همان الگوی تدریس یادسپاری است که سال‌ها بر فضای آموزشی ایران حاکم بوده است. خروجی نهایی این شیوه هم نمره‌ای است که اغلب بعد از امتحان از ذهن دانش‌آموز پاک می‌شود.

اما در روش تدریس پروژه محور، دانش‌آموز در کانون فعالیت و توجه قرار می‌گیرد. او خودش سوال می‌پرسد، تحقیق می‌کند و محصول می‌سازد. معلم هم نقش کمک‌ کننده را ایفا کرده و مسیر یادگیری را هدایت می‌کند. ارزشیابی هم فقط در پایان ترم اتفاق نمی‌افتد؛ بلکه در تمام مراحل پروژه به شکل مستمر انجام می‌شود.

جدول زیر این تفاوت‌ها را خلاصه می‌کند:

“`html

محور مقایسه	تدریس سنتی	تدریس مبتنی بر پروژه
مرکز کلاس	معلم و تعالیم او است	دانش‌آموز و فعالیت‌هایش است
نقش دانش‌آموز	شنونده و حفظ‌کننده	پژوهشگر، سازنده و ارائه‌دهنده
نقش معلم	انتقال‌دهنده مستقیم دانش	کمک‌کننده و مربی
نوع فعالیت	گوش دادن، یادداشت‌برداری و حفظ کردن برای دانش‌آموز	تحقیق، همکاری گروهی و تولید محصول برای دانش‌آموز
شیوه ارزشیابی	آزمون پایانی کتبی	ارزشیابی مستمر و خودارزیابی
خروجی نهایی	نمره	محصول ملموس و قابل ارائه به مخاطب واقعی
ماندگاری یادگیری	کوتاه‌مدت که به‌طبع حفظیات اغلب فراموش می‌شوند	بلندمدت که یادگیری عمیق از طریق عمل شکل می‌گیرد
مهارت‌های جانبی	محدود به دانش منتقل‌شده از معلم	تفکر انتقادی، حل مسئله، ارتباط و مدیریت زمان
انگیزه دانش‌آموز	انگیزه بیرونی برای نمره	انگیزه درونی و داشتن حس مالکیت پروژه

“`

این جدول به معنای نفی کامل تدریس سنتی نیست. گاهی انتقال مستقیم دانش ضروری است. با این حال وقتی هدف شما یادگیری عمیق و پرورش مهارت‌ها باشد، روش تدریس پروژه محور نتایج ماندگارتری به همراه دارد.

مراحل اجرای تدریس مبتنی بر پروژه (۶ گام)

مراحل تدریس مبتنی بر پروژه شامل شش گام اصلی است که می‌توانیم به طراحی پرسش محرک، برنامه‌ریزی و زمان‌بندی، تقسیم نقش‌ها، پژوهش و اجرا، بازخورد و بازنگری و ارائه نهایی محصول اشاره کرد.

اگر تا الان بخش‌های قبلی را خوانده‌اید، شاید بپرسید چطور این روش را اجرا کنم؟ چگونه یک دوره آموزشی طراحی کنیم که مبتنی بر پروژه باشد؟ پاسخ در این شش گام است که در ادامه به آن می‌پردازیم.

گام اول) طراحی پرسش محرک

هر پروژه با پرسش محرک شروع می‌شود. این پرسش باید واقعی، چالش‌برانگیز و مرتبط با دنیای دانش‌آموز باشد. پرسش خوب دانش‌آموز را کنجکاو می‌کند و او را به تحقیق وادار می‌کند. برای مثال می‌توانید این سوال را مطرح کنید که:«چطور می‌توانیم مصرف آب مدرسه را ۳۰ درصد کاهش دهیم؟» پرسش محرک موثری است. اما «آب چیست؟» سوال درست نیست. پرسش محرک خوب جواب ساده و تک‌خطی ندارد. دانش‌آموز باید برای رسیدن به پاسخ، تحقیق کند و محصولی بسازد.

گام دوم) برنامه‌ریزی و زمان‌بندی

معلم پیش از شروع پروژه، طرح درس و جدول زمانی مشخصی تدوین می‌کند. این جدول باید مشخص کند هر مرحله چند روز طول می‌کشد. ددلاین‌های میانی هم باید از همان ابتدا تعیین شوند. بدون زمان‌بندی دقیق، پروژه به راحتی از مسیر خارج می‌شود. بازه رایج اجرای پروژه سه تا شش هفته است. با این حال معلم می‌تواند بسته به سطح دانش‌آموزان این بازه را کوتاه‌تر یا بلندتر کند.

گام سوم) تقسیم نقش‌ها و تشکیل گروه‌ها

معلم دانش‌آموزان را به گروه‌های سه تا پنج نفره تقسیم می‌کند. هر عضو گروه نقش مشخصی دارد که شامل پژوهشگر، طراح، هماهنگ‌کننده یا ارائه‌دهنده می‌شود. تقسیم نقش از همان ابتدا جلوی مشکل موضوعی به نام «سواری مجانی» یا به اصطلاح تخصصی‌تر Free Ride را می‌گیرد. سواری مجانی یعنی وضعیتی که برخی اعضا کار نکنند و فقط از تلاش بقیه نتیجه بگیرند. وقتی هر فرد مسئولیت مشخصی دارد، مسئولیت‌پذیری فردی شکل می‌گیرد.

گام چهارم) پژوهش پایدار و اجرا

دانش‌آموزان وارد فاز تحقیق و ساخت می‌شوند. منابع جمع‌آوری می‌کنند، داده تحلیل می‌کنند و محصول پروژه را می‌سازند. معلم در این مرحله با پیکربندی این موارد، به دانش‌آموزان کمک می‌کند. پیکربندی یا ترجمه تحت‌الفظی واژه تخصصی آن که Scaffolder است و داربست‌بندی می‌شود، یعنی ارائه راهنمایی‌های مرحله‌ای بدون جواب دادن مستقیم. مثلاً به جای اینکه بگوید «جواب این است»، می‌پرسد «چه منبعی می‌تواند کمکت کند؟» یا «این داده چه چیزی نشان می‌دهد؟». هدف این است که دانش‌آموز خودش به جواب برسد.

گام پنجم) بازخورد، نقد و بازنگری

پیش از ارائه نهایی، دانش‌آموزان کار خود را در معرض بازخورد قرار می‌دهند. این بازخورد از سه منبع می‌آید. معلم، هم‌گروهی‌ها و خود دانش‌آموز که ارزیابی همتا به دانش‌آموزان یاد می‌دهد نقد سازنده بدهند. خودارزیابی هم آن‌ها را وادار می‌کند درباره فرآیند یادگیری‌شان فکر کنند. بعد از دریافت بازخورد، گروه‌ها فرصت دارند محصولشان را اصلاح و بهبود دهند. این چرخه بازنگری، کیفیت خروجی نهایی را به‌ شکل محسوسی بالا می‌برد.

گام ششم) ارائه نهایی محصول

دانش‌آموزان محصول پروژه را به مخاطب واقعی ارائه می‌دهند. این مخاطب می‌تواند هم‌کلاسی‌ها، والدین، مدیر مدرسه یا حتی متخصصان خارج از مدرسه باشد. با ارائه به مخاطب واقعی، دانش‌آموز احساس می‌کند کارش ارزش دارد و کسی آن را می‌بیند. همین حس مالکیت و اصالت، انگیزه درونی او را تقویت می‌کند و پروژه‌های بعدی‌اش هم ساختارمند و هم با کیفیت‌تر خواهد بود

نقش معلم در کلاس پروژه‌محور

تغییر نقش برای معلم‌هایی که سال‌ها با شیوه‌های سنتی تدریس کرده‌اند و الان می‌خواهند از این شیوه استفاده کنند، ساده نیست. بسیاری از معلمان در روزهای اول احساس می‌کنند کنترل کلاس را از دست داده‌اند. ولی واقعیت این است که معلم در این شیوه کنترل را کنار نگذاشته؛ بلکه شکل آن را عوض کرده است. او به جای کنترل محتوا، فرآیند یادگیری را کنترل می‌کند.

معلم در کلاس پروژه‌محور پنج وظیفه اصلی دارد:

• طراح تجربه یادگیری: سوالات محرکی را طراحی کرده، منابع را انتخاب و ساختار پروژه را از ابتدا تا ارائه نهایی مشخص می‌کند.
• داربست‌بندی: وقتی دانش‌آموز در مسیر پروژه گیر می‌کند، معلم جواب مستقیم نمی‌دهد. او با پرسش‌های کوچک‌تر دانش‌آموز را به سمت جواب هدایت می‌کند.
• ناظر بر فرایند: پیشرفت هر گروه را رصد می‌کند و مطمئن می‌شود هیچ گروهی از مسیر اصلی منحرف نشده است. اگر گروهی عقب افتاده باشد، پیش از بحرانی شدن وضعیت، معلم باید دخالت کند.
• مدیر کلاس: قوانین کلاس مجازی یا حضوری را تعیین می‌کند. مدیریت زمان جلسات، رعایت نوبت صحبت و حل تعارض‌های گروهی بر عهده معلم است.
• ارزیاب مستمر: ارزشیابی را به پایان پروژه موکول نمی‌کند. در طول مسیر با ارزشیابی مستمر، بازخورد مداوم به دانش‌آموزان می‌دهد تا فرصت اصلاح و بهبود داشته باشند.

نکته مهمی که معلمان باید بدانند این است که کمتر حرف زدن در کلاس پروژه‌محور، نشانه ضعف خود معلم نیست؛ بلکه نشانه تسلط است. معلمی که بتواند با چند پرسش هوشمند مسیر یادگیری را هدایت کند، بسیار حرفه‌ای‌تر از معلمی عمل می‌کند که ۹۰ دقیقه بدون وقفه سخنرانی می‌کند. برای آشنایی بیشتر با نحوه تدریس معلم در کلاس آنلاین و تکنیک‌های تسهیل‌گری، این راهنما را مطالعه کنید.

مزایای یادگیری پروژه محور

بسیاری از معلمان شاید از خود بپرسند چرا باید از روش تدریس راحت و آشنای سخنرانی دست بکشند و سراغ روشی بروند که زمان و انرژی بیشتری می‌خواهد. پاسخ در نتایجی است که تدریس مبتنی بر پروژه به همراه دارد:

• یادگیری عمیق و ماندگار: دانش‌آموز وقتی خودش تحقیق کند و محصول بسازد، مطلب را عمیق‌تر درک می‌کند. این یادگیری از طریق عمل شکل می‌گیرد و ماه‌ها در ذهن باقی می‌ماند.
• افزایش انگیزه درونی: دانش‌آموز در پروژه‌محور احساس مالکیت دارد. خودش موضوع را انتخاب کرده، خودش ساخته و خودش ارائه می‌دهد. این حس مالکیت، انگیزه درونی را جایگزین ترس از نمره می‌کند.
• پرورش تفکر انتقادی و حل مسئله: دانش‌آموز در مسیر پروژه با موانع واقعی روبه‌رو می‌شود. باید تحلیل کند، تصمیم بگیرد و مسئله را حل کند. این مهارت‌ها در آزمون چندگزینه‌ای رشد نمی‌کنند.
• تقویت مهارت همکاری و ارتباط: تقسیم وظایف، حل تعارض و ارائه مشترک، مهارت‌هایی هستند که بازار کار آینده به شدت به آن‌ها نیاز دارد. این همان اصل اساسی الگوی تدریس همیاری است.
• ارتباط دانش با دنیای واقعی: وقتی دانش‌آموز پروژه‌اش را حول مسئله‌ای واقعی طراحی کند، می‌فهمد چرا این درس مهم است. دیگر نمی‌پرسد «این مطلب به چه درد من می‌خورد؟»
• کاهش اضطراب امتحان: در آموزش پروژه محور، ارزشیابی فقط در پایان ترم اتفاق نمی‌افتد. ارزشیابی در طول مسیر فعالیت دانش‌آموز انجام می‌شود. دانش‌آموز بازخورد مداوم دریافت می‌کند و فرصت اصلاح دارد. این فرآیند استرس آزمون نهایی را به شکل محسوسی کاهش می‌دهد.
• انتقال یادگیری به موقعیت‌های جدید: دانش‌آموزی که از طریق پروژه یاد گرفته باشد، می‌تواند آموخته‌هایش را به موقعیت‌های دیگر منتقل کند. این همان مفهوم «انتقال یادگیری» است که در روش حفظ‌محور به ندرت اتفاق می‌افتد.
• رشد خود راهبری و مدیریت زمان: دانش‌آموز در پروژه خودش برنامه‌ریزی می‌کند، ددلاین‌ها را مدیریت می‌کند و مسئولیت پیشرفت کار را بر عهده دارد. این تجربه، پایه مدیریت زمان در زندگی حرفه‌ای آینده‌اش را می‌سازد.

معایب و چالش‌های تدریس مبتنی بر پروژه + راهکار

تدریس مبتنی بر پروژه با تمام مزایایی که دارد، بدون چالش نیست و می‌تواند مثل شیوه‌های دیگر، معایب خاص خودش را داشته باشد. زمان‌بر بودن، تنبلی برخی از افراد در انجام کار گروهی، سختی ارزشیابی عادلانه و ریسک انحراف از سرفصل موضوعات، رایج‌ترین موانعی هستند که معلمان با آن‌ها مواجه می‌شوند. اما هر کدام از این چالش‌ها راهکار عملی دارد.

زمان‌بر بودن

بزرگ‌ترین انتقادی که معلمان به روش تدریس پروژه محور وارد می‌کنند، زمان‌بر بودن آن است. طراحی پروژه، هدایت گروه‌ها و ارزیابی مستمر زمان بسیار بیشتری از تدریس سخنرانی‌محور نیاز دارد.

راهکارش این است که با پروژه‌های کوتاه دو تا سه هفته‌ای شروع کنید. لازم نیست اولین پروژه تمام ترم را پوشش دهد. پروژه کوچک به شما فرصت می‌دهد فرایندها را بشناسید و بدون فشار زمانی تجربه مدیریت دانش‌آموزان را کسب کنید.

تنبلی برخی از افراد در کار گروهی

در پروژه‌های گروهی همیشه عدم فعالیت یک یا چند نفر وجود دارد (که ما بالاتر به این تکینک سواری رایگان گفتیم). یعنی برخی اعضای گروه کار نمی‌کنند و فقط از تلاش بقیه نتیجه می‌گیرند. این مشکل انگیزه اعضای فعال را هم از بین می‌برد.

برای جلوگیری از این واقعه، از همان ابتدا نقش هر عضو گروه را مشخص کنید. از دانش‌آموزان بخواهید در پایان هر هفته عملکرد هم‌گروهی‌هایشان را ارزیابی کنند. این ارزیابی همتا فشار اجتماعی سالمی ایجاد می‌کند و مسئولیت‌پذیری فردی را تقویت می‌کند.

سختی ارزشیابی عادلانه

ارزشیابی پروژه محور پیچیده‌تر از تصحیح آزمونهای کتبی است که می‌گیرید. چطور باید به پروژه‌ای نمره بدهید که هر گروه موضوع متفاوتی دارد؟ چطور سهم فردی هر عضو را از کار گروهی تفکیک کنید؟

روبریک تحلیلی بسازید و آن را پیش از شروع پروژه با دانش‌آموزان به اشتراک بگذارید. روبریک معیارهای ارزشیابی را شفاف می‌کند. ترکیب خودارزیابی، ارزیابی همتا و ارزیابی معلم هم عادلانه‌ترین نتیجه را به همراه دارد. برای ساخت آزمون‌های مکمل هم می‌توانید مقاله چگونه آزمون آنلاین بسازیم را مطالعه کنید.

ریسک انحراف از سرفصل

معلمانی که موظف به پوشش سرفصل مشخصی هستند، نگران‌اند پروژه وقت زیادی بگیرد و سرفصل عقب بماند. این نگرانی به‌خصوص در سال‌های نزدیک به کنکور جدی‌تر می‌شود.

پرسش‌های اصولی پروژه را طوری طراحی کنید که به سرفصل درس گره بخورد. پروژه نباید فعالیتی جداگانه از برنامه درسی باشد. وقتی پروژه حول همان مفاهیم سرفصل طراحی شود، دانش‌آموز سرفصل را هم یاد می‌گیرد و هم عمیق‌تر درک می‌کند.

نیاز به مهارت بالای معلم

تدریس مبتنی بر پروژه از معلم، مهارت طراحی پروژه و مدیریت کلاس فعال می‌خواهد. معلمی که فقط تجربه سخنرانی دارد، در اولین کلاس با این شیوه مدرن و جدید، با دشواری‌هایی مواجه می‌شود.

برای این موضوع هم راهکاری وجود دارد و آن هم این است که از دیگر روش‌های تدریس فعال مثل بحث گروهی یا الگوی تدریس کاوشگری شروع کنید. این روش‌ها مهارت تسهیل‌گری شما را تقویت می‌کنند و آمادگی‌تان را برای اجرای پروژه کامل بالا می‌برند.

اجرای تدریس پروژه‌محور در کلاس آنلاین (بخش تجاری)

تدریس پروژه محور در کلاس آنلاین با ابزارهایی مثل وایت‌برد تعاملی، اشتراک‌گذاری دسکتاپ، ایجاد اتاق مجزا برای هر گروه و ضبط ابری جلسات، معلم می‌تواند تمام مراحل پروژه را از طراحی پرسش محرک تا ارائه نهایی، بدون نیاز به حضور فیزیکی مدیریت کند.

شاید تصور کنید این روش فقط در کلاس حضوری جواب می‌دهد. واقعیت این است که بسیاری از مدرسان و سازمان‌ها، پروژه‌های گروهی را به‌صورت کاملاً آنلاین اجرا می‌کنند. آموزش پروژه محور سازمانی هم در سال‌های اخیر رشد زیادی داشته و شرکت‌ها برای توسعه منابع انسانی از همین رویکرد در بسترهای آنلاین استفاده می‌کنند. برای آشنایی بیشتر با این حوزه، مقاله انواع آموزش سازمانی را مطالعه کنید.

چالش اصلی کلاس آنلاین، محدودیت تعامل گروهی و نظارت هم‌زمان بر چند گروه است. اگر پلتفرم ابزارهای مناسب نداشته باشد، معلم نمی‌تواند داربست‌بندی کرده، پیشرفت گروه‌ها را رصد یا فضایی برای کار مستقل هر تیم فراهم کند. پس انتخاب بستر مناسب، نقطه شروع اجرای موفق پروژه در فضای آنلاین است.

ابزارهایی که کلاس آنلاین برای اجرای این مدل یادگیری به آن نیاز دارد

البته که همه پلتفرم‌ها برای استفاده از این روش مناسب نیست. معلم به ابزارهایی نیاز دارد که هم کار گروهی را ممکن کند و هم کنترل فرایند را در اختیارش بگذارد. مهم‌ترین قابلیت‌هایی که بستر آنلاین باید داشته باشد:

• اتاق مجزا برای هر گروه: معلم باید بتواند از پنل مدیریت، اتاق‌های مجزا برای هر گروه ایجاد کند تا دانش‌آموزان بدون مزاحمت سایر گروه‌ها روی پروژه‌شان کار کنند.
• وایت‌برد تعاملی: تخته وایت‌برد دیجیتالی برای یادداشت‌نویسی و رسم اشکال هندسی به گروه‌ها امکان می‌دهد ایده‌هایشان را به صورت بصری پیاده‌سازی کرده، نقشه ذهنی بکشند و طرح اولیه محصول پروژه را با هم بسازند.
• اشتراک‌گذاری دسکتاپ: در کلاس آنلاین می‌توان صفحه دسکتاپ، صفحات وب و برنامه‌ها را به اشتراک گذاشت. دانش‌آموز هنگام ارائه نهایی پروژه از همین قابلیت استفاده می‌کند تا محصولش را به مخاطب واقعی نشان دهد.
• مدیریت فایل داخل اتاق: امکان به اشتراک گذاشتن فایل در محیط اتاق با امکان دانلود برای کاربران باعث می‌شود گروه‌ها مستندات پروژه، منابع تحقیق و فایل‌های خروجی را داخل همان اتاق مدیریت کنند
• ضبط ابری جلسات: در ضبط ابری، ویدیوهای ضبط‌ شده در سرورها ذخیره می‌شوند و برگزارکننده از طریق پنل مدیریت به آن‌ها دسترسی دارد. معلم می‌تواند جلسات هر گروه را ضبط کند تا هم خودش آن‌ها را بازبینی کند و هم دانش‌آموزانی که غایب بوده‌اند، از روند آموزشی عقب نمانند.
• نقش‌ها و سطوح دسترسی: می‌توانید برای رویداد خود کاربر با سطح دسترسی مشخص تعریف کنید و سطح‌بندی دسترسی افراد را تنظیم کنید. کاربران عادی برای دسترسی به امکانات صوتی و تصویری باید از ناظر جلسه اجازه بگیرند. این قابلیت به معلم اجازه می‌دهد سرگروه هر تیم را به‌عنوان اپراتور تعریف کند و مدیریت جلسه گروهی را به خود دانش‌آموزان بسپارد.

اسکای‌روم و اجرای عملی PBL

پلتفرم برگزاری کلاس آنلاین اسکای‌روم تمام ابزارهایی که بالاتر ذکر شد را در اختیار مدرسان قرار می‌دهد. امکاناتی شامل اشتراک فایل، پخش فایل صوتی و تصویری، نمایش اسلاید، تخته وایت‌برد و ارتباط صوتی و تصویری که همه را در بستر مناسبی برای اجرای تدریس پروژه‌محور فراهم می‌کنند.

معلم می‌تواند از پنل مدیریت اسکای‌روم برای هر گروه پروژه‌ای، اتاق جداگانه بسازد و سطح دسترسی اعضا را مشخص کند. جلسات کاری گروه‌ها با ضبط ابری ذخیره می‌شود و فایل‌های پروژه هم داخل اتاق مدیریت می‌شوند. در مرحله ارائه نهایی هم دانش‌آموزان از اشتراک دسکتاپ و وایت‌برد برای نمایش محصولشان استفاده می‌کنند.

اگر تا الان از روش یادگیری معکوس در کلاس آنلاین استفاده کرده‌اید، اضافه کردن پروژه به ساختار آموزشی‌تان قدم بعدی طبیعی است. ترکیب این دو روش به دانش‌آموز امکان می‌دهد محتوا را پیش از جلسه بخواند و زمان کلاس را کاملاً به کار گروهی و پیشبرد پروژه اختصاص دهد.

تفاوت PBL با سایر روش‌های تدریس فعال (جدول)

روش PBL در میان روش‌های تدریس فعال تنها رویکردی است که محورش اجرای پروژه‌ای واقعی و خروجیش محصولی قابل توضیح و ارائه است. روش‌هایی مثل PrBL، الگوی کاوشگری، یادگیری معکوس و گیمیفیکیشن هم یادگیرنده‌محور هستند، اما محور فعالیت، نوع خروجی و موقعیت کاربردشان با PBL متفاوت است.

برای اینکه فرق این روش با روش‌های دیگر را بدانید، به جدول زیر توجه کنید:

روش	محور فعالیت	خروجی	مناسب برای
روش PBL یا یادگیری مبتنی بر پروژه	اجرای پروژه‌ای واقعی پیرامون طرح مسئله بیان شده	نشان دادن نتیجه نهایی به صورت ملموس	همه سطوح تحصیلی و آموزش سازمانی
روش PrBL یا روش تدریس مسئله محور	حل مسئله‌ای پیچیده و واقعی	ارائه راه حل درست بدون ساختن محصول فیزیکی و ملموس	آموزش پزشکی، مهندسی، حقوق و کسب‌وکار
الگوی تدریس کاوشگری	کشف مفهوم از طریق پرسش و آزمایش	درک مفهومی؛ نه محصول قابل ارائه	علوم پایه؛ ابتدایی تا متوسطه اول
یادگیری معکوس	مطالعه محتوا پیش از کلاس	درک عمیق‌تر مفاهیم از طریق تمرین فعال	همه سطوح و قابل ترکیب با PBL
گیمیفیکیشن	انجام چالش‌ها و کارها با محوریت کسب امتیاز و بازی کردن	افزایش مشارکت و انگیزه فردی و گروهی بدون در نظر گرفتن خروجی خاصی	ابتدایی و آموزش سازمانی به صورت کوتاه مدت

سخن آخر

تدریس مبتنی بر پروژه روش تازه‌ای نیست. بیش از صد سال پیش جان دیویی از یادگیری از طریق عمل حرف زد و ویلیام کیلپاتریک آن را به ساختار آموزشی تبدیل کرد. آنچه امروز با نام PBL می‌شناسیم، حاصل همین تکامل است.

این روش، دانش‌آموز را از پشت میز بلند می‌کند. به جای اینکه منتظر بماند معلم توضیح دهد، خودش می‌پرسد، تحقیق می‌کند، با هم‌گروهی‌هایش کار می‌کند و محصولی می‌سازد که ارزش ارائه به دنیای واقعی دارد. مهارت‌هایی مثل تفکر انتقادی، حل مسئله، همکاری و خود راهبری در این مسیر شکل می‌گیرند.

البته این روش بدون چالش نیست. زمان‌بر است، به طراحی دقیق نیاز دارد و ارزشیابی‌اش پیچیده‌تر از آزمون کتبی است. مطمئن باشید که با برنامه‌ریزی درست، این چالش‌ها مدیریت‌پذیر هستند.

اگر مدرس آنلاین هستید یا کلاس‌تان را در بستر فضای دیجیتال برگزار می‌کنید، بدانید که PBL در فضای آنلاین هم قابل اجرا است. فقط به پلتفرمی نیاز دارید که ابزارهایش با این رویکرد همخوانی داشته باشد. اسکای‌روم با امکاناتی مثل ساخت اتاق‌های مجزا برای هر گروه، وایت‌برد تعاملی، اشتراک‌گذاری دسکتاپ، مدیریت فایل داخل اتاق و ضبط ابری جلسات، بستر مناسبی برای اجرای کلاس پروژه‌محور فراهم می‌کند. همین حالا می‌توانید ثبت‌نام کنید و با اشتراک رایگان، یادگیری مبتنی بر پروژه را تجربه کنید.

سوالات متداول